مهسا (ژینا) امینی

مهسا امینی، زن ۲۲ سالهٔ اهل سقز در استان کردستان بود. او در ۳۰ شهریور ۱۳۷۸ زاده شد؛ عاشق آواز، رقص و سفر بود و امید داشت تحصیلش را ادامه دهد. مانند بسیاری از جوانان کرد در ایران، هم نام رسمی فارسی (مهسا) داشت و هم نام کردی ژینا.

بعدازظهر ۲۲ شهریور ۱۴۰۱، هنگام بازدید از تهران همراه برادر و پسرعموهایش، گشت ارشاد نزدیک بزرگراه شهید حقانی / ایستگاه مترو حقانی او را به ادعای «بدحجابی» بازداشت کرد. به بستگان گفته شد برای کلاس کوتاه «توجیهی» به بازداشتگاه وزرا منتقل می‌شود و تا یک ساعت آزاد خواهد شد. اما حدود دو ساعت پس از بازداشت، بیهوش بود.

شاهدان هم‌بازداشتی و گزارش‌های عفو بین‌الملل، دیده‌بان حقوق بشر، و بعدها مأموریت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل گفتند مأموران دولتی او را مورد خشونت جسمی قرار دادند، از جمله ضرب‌وجرح پس از هل دادن به ون پلیس. او در حالت کما به بیمارستان کسری تهران منتقل شد و در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ درگذشت. ۲۲ ساله بود.

مقامات حکومتی مدعی حملهٔ قلبی یا سقوط ناگهانی بر اثر بیماری زمینه‌ای شدند و خشونت پلیس را انکار کردند. خانواده، شاهدان، و تصاویر پزشکی درزکرده به ضربهٔ سر اشاره داشتند. تحقیقات رسمی ایران از سوی کارشناسان سازمان ملل و سازمان‌های حقوق بشری نه مستقل و نه شفاف ارزیابی شد. مأموریت حقیقت‌یاب ملل متحد بعداً نتیجه گرفت بازداشت او بر قوانین تبعیض‌آمیز حجاب اجباری استوار بوده و بر اساس شواهد، در معرض خشونت جسمی منجر به مرگ غیرقانونی قرار گرفته است، مسئولیتی که بر عهدهٔ دولت است.

خاک‌سپاری او در سقز و تصاویر چهرهٔ کبودش اعتراضات سراسری را شعله‌ور کرد. زنان روسری از سر برداشتند؛ ظرف چند روز ناآرامی به همهٔ ۳۱ استان رسید. شعار کردی ژن، ژیان، ئازادی
به فارسی زن، زندگی، آزادی
فریاد اصلی خیزش و ندای همبستگی جهانی از تهران تا برلین و تورنتو شد.

جنبشی که پس از مرگ او آمد نسلی را به خیابان کشاند. دانش‌آموزان و دانشجویان با تصاویر رهبران روبرو شدند؛ از زاهدان تا تهران سرکوب مرگبار اعمال شد. در ماه‌های بعد جوانانی چون سارینا اسماعیل‌زاده، نیکا شاکرمی و حدیث نجفی کشته شدند. برای ایجاد ترس، دستگاه قضایی اعدام‌های مرتبط با اعتراض را شتاب داد: محسن شکاری نخستین اعدام قضایی تأییدشدهٔ مرتبط با خیزش بود و چند روز بعد مجیدرضا رهنورد علناً اعدام شد. پزشکانی که مخفیانه مجروحان را درمان می‌کردند، از جمله آیدا رستمی، نیز هدف قرار گرفتند.

در سطح بین‌المللی دولت‌ها، پارلمان‌ها، هنرمندان و سازمان‌های حقوق بشر مرگ او در بازداشت را محکوم کردند. میدان‌ها و خیابان‌هایی به یاد او نام‌گذاری شد؛ شب‌زنده‌داری‌ها دانشگاه‌ها و مراکز شهرها را پر کرد. پدرش امجد امینی و دیگر بستگان در پی حقیقت و پاسخگویی با فشار و آزار روبرو شدند. یک سال بعد، مأموریت حقیقت‌یاب ملل متحد هشدار داد سرکوب زنان و دختران و انتقام از معترضان و خانواده‌های قربانیان همچنان شدید است، حتی در حالی که نافرمانی مدنی روزانه در برابر حجاب اجباری در بسیاری از شهرهای ایران ادامه دارد.

مرگ ژینا مهسا امینی آغازگر مبارزهٔ زنان ایران برای خودمختاری بدنی نبود، اما شناخته‌شده‌ترین جرقهٔ آن شد. ایرانیان لایوز او را به‌عنوان زن جوان کردی به یاد می‌سپارد که زندگی‌اش، و بی‌عدالتی مرگش در بازداشت، مسیر تاریخ یک ملت را تغییر داد و به جهان نامی ماندگار برای همبستگی بخشید: زن، زندگی، آزادی.